көрдүңөрбү?-дейт. Бармак менен Сөөмөй көрбөгөнүн айтышат. Ортон болсо: - Кандай кой эле?-деп сурайт. Койдун ээси коюнун өңү-түсүн, эн-тамгасын айтып бүтө жаздап калганда, Чыпалак чычкаланып, бирдеке айтчудай болот. Ошондо койдун ээси: -Чып-чып Чыпалак, чычаңдаган кызталак, чыпылдабай чыныңды айт,- дейт. Анда Чыпалак: - Коюңду биз сойгонбуз, сорпосуна тойгонбуз, терисин ташка жайып койгонбуз,-деп айтып коёт. - Жарайсың, чынчыл Чыпалак,-деп койдун ээси аны мактап, берки төртөөн бирден жаакка чаап, кылмышын ашкерелеп, коюн төлөтүп алып кеткен экен».
Жогорудагы жомок да кыргыздардын байыркы мезгилдерде манжалардын ар бирин кол деп карап, өз-өзүнчө аты менен атагандыгынын далили катары кызмат кыла алат. Бабаларыбыз өз учурунда муну жомок деп карабай, нукура чындык катары кабылдашканында шек жок. Аны кийинки муундарга жеткирүүдө оозеки айтылып жүрүп, жомокко айланган деп болжолдоого болот. Жомок болсо негизинен балдарга айтылгандыктан, бул анын оюнга айланышын шарттаган. Ошол себептүү XX кылымдын башында кыргыз жергесине келген орус окумуштуусу Ф.А.Фиельструп муну «Игра с пальцами ребенка» деп жазып алган. Окумуштуу оюн маалында манжалардын аты бир аз өзгөртүлүп: баш бармак, бадалекей сүйрү баш, ортон оймок, оюу чиймек, чып чыпалак деп аталышын да белгилөө менен уурулук кылбайлыбы деген кеңешти баштагандыгы үчүн Бармак баарынан кыска; баштабаса да макул болгондугу үчүн Сөөмөй андан узунураак; Кудайдан корккондугу үчүн Ортондун күнөөсү жеңил болуп бардыгынан узун; унчукпай макулдугун бергени үчүн Атыжок (жеке пикири, өз көзкарашы, позициясы жок деп түшүнүү керек болуп жүрбөсүн?.. - М.А.) андан кыска; сорпону эңсеп, ачкөздүк кылгандыгы үчүн Чыпалак кичинекей да, ичке да болуп калгандыгы айтылаарын көрсөтө кеткен. «Эл адабияты» сериясынын «Балдар фольклору» томуна да ушул маалымат бир аз өзгөрүү менен «Манжалар кеңеши» деген аталыш менен оюн ырларынын катарына кирген. Бала кезде муну өзүбүз да далай эле ойнодук, азыр дээрлик унутулду окшойт. Бирок бабаларыбыздын көөнө ишенимдеринин калдыгы азырынча турмушубузда колдонулуп келе жатат. Алсак, эгемендүүлүккө жеткенден кийин кайра жаралган Нооруз майрамында, сөзсүз түрдө сүмөлөк кайнатылат да, аны бышкандан соң элге таратышат. Сүмөлөктү көргөн адам алгач оң колунун чыпалагы менен илип алып, ооз тиет. Эгерде жомоктогу Чыпалактын чынчылдыгын эске алсак, анда чыпалагы менен сүмөлөктөн ооз тийген адам «Жаңы жылга аман-эсен жетип, анын даамынан татканым анык, чын болсун» деген тилегин, ниетин билдирген болуп чыгат. Мындан сырткары элде «Адам алдына жайылган дасторкондогу бардык даамдан ооз тийиши керек, башка тамакты унутта калтырса да, сары майдан сөзсүз түрдө чыпалагы менен илип, оозуна салышы зарыл, антпесе сары май таарынып калып, мунун малга зыяны тиет» деген ишеним жашайт. Ал эми кыргыздардын сары майды кандай кастарлаганын «Жесе дагы май жакшы, жебесе да май жакшы» деген макалы, жаңы төрөлгөн баланы май менен оозанткан ырымы көрсөтүп турат. Кыргыздар өтө маанилүү, орчундуу маселелерди чечип, катуу убадалашып, антташкан учурларда чыпалагын тилип, бири биринин канын сорушкан. Бул ырымды академик К.К.Юдахин да белгилей кеткен. Жаш балдар уруша кетип, кайра жарашканда да чыпалак алышып элдешишет, демек, чындап табыштык деп белги кылышат. «Алакан алдайт, чыпалак чындайт» деген сөз бар. Мындан улам чыпалак алышууну кыргыздарга таандык таза улуттук кыймыл-ишарат (жест) деп караса болот. Тилекке каршы, дал ушул багытта жаңы жарык көргөн эмгектерден (Конкобаев К., Ботобекова А. Кыргыз ымдоо-жаңсоолорунун түшүндүрмө сөздүгү. - Б.: Bilge, 2007.; Ботобекова А. Кыргыз ымдоо-жаңсоолору. - Б.: Bilge, 2007.) бул сөз болгон ишарат эмнегедир орун албай калган.
Жогоруда айтылгандардан улам бизге кичинекей баланы эмне үчүн чыпалакка салыштырганы түшүнүктүү болуп чыга келет. Анын бардык сөзү, убадасы (карышкырды ит кылып салам дегени), кеңештери - бардыгы аягында чын болуп чыгат. Муну алгач ойлоп таап, айтып чыккан жомокчу да мүмкүн, Пропп белгилегендей, угуп отургандардын кадимкидей ишенишин кааласа керек. Өз пикирибиздин далилдүүлүгүнө азырынча биз да ишене туралы.